تىڭ جولمەن ءجۇرىپ، جاڭا تاراۋ جازايىق

  تىڭ جولمەن ءجۇرىپ، جاڭا تاراۋ جازايىق

  − باس شۋجي شي جينپيڭنىڭ سانشيدە قىزمەت تەكسەرۋىنەن ەستەلىك

  شينحۋا اگەنتتىگىنىڭ تىلشىلەرى جاڭ شياۋسۇڭ، جۋ جيچاي، حالىق گازەتىنىڭ ءتىلشىسى دۋ شاڭزى

  ايبىندى تايحاڭ تاۋلارى، كوسىلىپ جاتقان لۇيلياڭ جوتالارى، ورقاش - ورقاش تاۋلار، تولقىندانا اققان فىنحى وزەنى.

  جاپپاي دوڭگەلەك داۋلەتتى قوعام ورناتۋدىڭ شەشۋشى جەڭىسىنە جەتۋدىڭ، كەدەيلىكتەن ارىلتۋدان قامال الۋدىڭ شەشۋشى شايقاسىن جۇرگىزۋدىڭ شەشۋشى ساتىندە، باس شۋجي شي جينپيڭ سانشيگە كەلىپ، اۋىل - قىستاقتاردى ارالاپ، شارۋالاردىڭ ۇيلەرىنە بارىپ، كاسىپورىنداردى كورىپ، رەفورما جاعدايىن تەكسەرىپ، ىندەتتەن ساقتانۋ - تىزگىندەۋدى ۇدايىلاندىرۋ مەن ەكونوميكالىق، قوعامدىق دامۋ قىزمەتىن ءبىر تۇتاس جوسپارلاپ ىلگەرىلەتۋ، كەدەيلىكتەن ارىلتۋدان قامال الۋ تابىستارىن بەكەمدەۋ جونىندە تەكسەرۋ - زەرتتەۋ جۇرگىزدى.

  بۇل − باس شۋجي شي جينپيڭنىڭ اراعا 3 جىل سالىپ سانشيگە تاعى دا قىزمەت تەكسەرۋگە، تەكسەرۋ - زەرتتەۋگە كەلۋى. ول: ”ورتالىققا كەلىپ قىزمەت ىستەگەننەن كەيىن دە سانشيگە نازار اۋدارىپ كەلەمىن“، - دەدى تەرەڭ سۇيىسپەنشىلىكپەن.

  ول سانشيدىڭ سوڭعى جىلدارى كەدەيلىكتەن ارىلتۋدان قامال الۋ، تيبىن جاڭالاپ دامۋ، كەشەندى رەفورما، ەكولوگيانى قورعاۋ، حالىق تۇرمىسى ىستەرى، پارتيانى باسقارۋ، پارتيانى جونگە سالۋ سياقتى جاقتاردا قول جەتكىزگەن ناتيجەلەرىن تۇراقتاندىرىپ، سانشيدى اناعۇرلىم ورگە ۇمتىلىپ، جوعارى ساپالى تيبىن جاڭالاپ دامۋدا اناعۇرلىم زور قادام تاستاپ، تيبىن جاڭالاپ دامۋدىڭ تىڭ جولىمەن ءجۇرىپ، قولايلى جاعدايدان پايدالانىپ العا ىلگەرىلەپ، سانشيدىڭ جاڭا داۋىردەگى جۇڭگوشا سوتسياليزمدى امالياتتا ايگىلەۋىنىڭ جاڭا تاراۋىن جازۋعا شابىتتاندىردى.

  ”سارانا − كەدەيلىكتەن ارىلتۋ اسىلى“

  ”باس شۋجي، ەندى ءبىر ايدان كەيىن بۇل جەردە كۇرەڭكەي گۇل اشىپ، بار الاپ التىنداي سارى تۇسكە ەنەدى، كورگەن جاندى قۋانىشقا بولەيدى!“.

  كەڭ كوسىلگەن اتىز كۇننىڭ شۇلەن شۇعىلاسىنا مالىنىپ تۇر. داتۇڭ قالاسى يۇنجوۋ رايونى ورگانيكالىق كۇرەڭكەيدى ولشەمدەندىرىپ ءوسىرۋ بازاسىندا كۇرەڭكەي مايسالارى قارىستاي بوپ ءوسىپ، كوك اسپان استىندا جاسىل جاپىراقتارىن جامىراي جايىپ تۇر.

  اتىز باسىندا تۇرىپ، كەڭ كوسىلگەن وسى ءۇمىت اتىزىنا كوز جىبەرگەن باس شۋجي شي جينپيڭنىڭ جۇزىنە قۋانىش كۇلكىسى ەستى.

  5 - ايدىڭ 11 - كۇنى تۇستەن كەيىن باس شۋجي شي جينپيڭ سانشيگە قىزمەت تەكسەرۋگە، تەكسەرۋ - زەرتتەۋگە كەلىپ، الدىمەن داتۇڭعا ات باسىن بۇردى. ول بىلاي دەپ باسا دارىپتەدى: اۋىلداستار كەدەيلىكتەن ارىلعاننان كەيىن، مەنىڭ ەڭ كوڭىل بولەتىن ءىسىم − كەدەيلىكتەن ارىلتۋ تابىستارىن قالاي بەكەمدەپ، قايتا كەدەيلەسۋدەن قالاي ساقتانىپ، اۋىلداستاردىڭ كىرىسىنىڭ ۇزدىكسىز ارتىپ بايۋىنا شىنايى كەپىلدىك ەتۋ. كولىكتەن تۇسە سالا باس شۋجي تىكە اتىز باسىنا بارىپ، جەرگىلىكتى ورىننىڭ كۇرەڭكەي كاسىبىنىڭ دامۋ جاعدايىن ىشكەرىلەي ۇعىستى.

  كۇرەڭكەيدىڭ تاعى ءبىر اتى التىنگۇل، سارانا، ازىقتىق رەتىندە دە، ءدارى رەتىندە دە پايدالانۋعا بولادى. داتۇڭنىڭ 600 نەشە جىلدىق كۇرەڭكەي ءوسىرۋ تاريحى بار، سوڭعى جىلدارى ولشەمدەندىرىپ، كولەمدەندىرىپ ەگۋدى كۇش سالا دامىتىپ، ەگىلگەن جەر اۋدانى 260 مىڭ مۋعا، جىلدىق ءونىم قۇنى 900 ميلليون يۋانعا جەتىپ، 15 مىڭنان استام كەدەي وتباسىن كەدەيلىكتەن ارىلىپ بايۋعا جەتەكتەدى. بۇرىنعىلار ايتقانداي: ”جەرى تولعان كۇرەڭكەي بولسا، ديقاننىڭ ۇيىندە اسىل جوق دەمە“.

  قىستاق تۇرعىندارى اتىزدا ارام ءشوپ وتاپ، توپىراق قوپسىتىپ جاتقان ەدى، باس شۋجيدىڭ كەلگەندىگىن كورىپ، قۋانا قاۋمالاي كەلىپ ”باس شۋجي، سالەمەتسىز بە“ دەپ اسقاق ۇنمەن امانداستى.

  شي جينپيڭ كوپشىلىكپەن شۇيىركەلەستى: جەردى اينالىمعا سالدىڭىزدار ما؟ ءبىر مۋ جەرگە قانشا اقشا بەرەدى؟ جۇمىس ىستەپ تاپقاندارىڭىزدى قوسقاندا، ءبىر جىلدا قانشا اقشا تاباسىزدار؟

  كوپشىلىك باس شۋجيگە مىنانى ايتتى: جەردى اينالىمعا سالعاننان كەيىن ءار مۋ جەردەن ءبىر جىلدا 500 يۋان كىرىس تابامىز، بۇل جەردە جۇمىس ىستەپ تاعى كۇنىنە 150 يۋان تابامىز. سوڭعى جىلدارى جەتەكشى كاسىپورىنداردىڭ، سەلبەستىك كووپەراتيۆتەرىنىڭ باستاۋىندا كۇرەڭكەيدىڭ ءونىمى مەن ساپاسى تۇراقتى بولدى، ساتىلۋى مەن باعاسى دا قامتاماسىز ەتىلدى، بىلتىر كەدەي وتباسىلارىنىڭ ورتاشا 10 مىڭ يۋاننان استام كىرىس تابۋىنا دەم بەردى.

  ”اۋەلدە كوپ ەگۋگە باتىلىمىز بارماعان، قازىر بازادا مانەرلەۋ زاۆودى بار، كەپتىرۋدەن، مانەرلەۋدەن، ساقتاۋدان، ساتۋدان قام جەمەيتىن بولدىق، كۇرەڭكەي بارعان سايىن كوپ ەگىلىپ، كىرىس تە بارعان سايىن كوبەيە ءتۇستى“، - دەدى قىستاق تۇرعىندارى قۋانا.

  كوپشىلىكتىڭ ”بايۋ امالىن“ ەستىگەن سوڭ شي جينپيڭ قاباعات قۋاندى: ”مەن الدىڭعى ايدا شانشيدىڭ چينليڭ تاۋلى وڭىرىندەگى جينمي دەگەن قىستاققا باردىم، ول جەردە اعاش ساڭىراۋقۇلاعىن ەگۋ كاسىپ سالالاندىرىلعان ەكەن، ولاردى’كىشكەنتاي اعاش ساڭىراۋقۇلاقتان ۇلكەن كاسىپ سالاسىن تۋىنداتىپسىڭدار‘ دەپ القادىم، سىزدەر دە ’كىشكەنتاي كۇرەڭكەيدەن ۇلكەن كاسىپ سالاسىن اشىپسىزدار‘، دامۋ بولاشاعى زور“.

     ول جەرگىلىكتى ورىنداعى كادرلارعا كۇرەڭكەي كاسىبىن، ءسوز جوق، ويداعىداي قورعاپ، دامىتىپ، ونى اۋىلداستاردىڭ بايۋىنىڭ جاقسى جولىنا، بۇقارانىڭ ”بايۋ گۇلىنە“ اينالدىرۋدى تاپسىردى. ول: ”كوممۋنيستەر حالىق ءۇشىن ىستەۋى، حالىقتى باقىتقا كەنەلتۋى، بۇقاراعا تىڭعىلىقتى تۇردە ناقتى، يگى ىستەر ىستەپ، باسشىلىق مىندەتىن جاقسى وتەپ، جۇرتتى باقىتقا كەنەلتۋى كەرەك“ دەدى.

  داتۇڭدا كۇرەڭكەيگە قاتىستى جەلىلەس ونىمدەر قالىپتاسىپتى. كۇرەڭكەي ونىمدەرى كورمە زالىندا كۇرەڭكەي قاعى، كۇرەڭكەي توسابى، كۇرەڭكەي پراندىگى، كۇرەڭكەيدەن جاسالعان ەڭلىك بۇيىمدار سياقتى ءار ءتۇرلى ونىمدەر كوزدىڭ جاۋىن الادى. جىنتىكتەي مانەرلەۋ ارقىلى كاسىپ تىزبەگىن ۇزارتىپ، جالپىلىق ونىمدىلىكتى ءوسىرىپ، جەرگىلىكتى بۇقارا باقىت جولىنا ءتۇسىپتى. كورمە زالىنىڭ قابىرعاسىنا جاپسىرىلعان ”سارانا − كەدەيلىكتەن ارىلتۋ اسىلى“ دەگەن ۇران كۇرەڭكەي ەگۋدىڭ اۋىلداستارعا اكەلگەن پايداسىن جاندى تۇردە ءتۇسىندىرىپ تۇر.

  شي جينپيڭ كۇرەڭكەي ونىمدەرىن زەر سالا كورىپ، اسەرلەنە بىلاي دەدى: ”وسى جەردىڭ ءىس جۇزىندىك جاعدايىن تياناق ەتىپ، ەرەكشە كاسىپ سالاسىن كۇش سالا دامىتىپ، داتۇڭنىڭ كۇرەڭكەيىن بۇكىل ەل بويىنشا ايگىلى ماركاعا اينالدىرىپ، اۋىلداستاردى بايىتىپ، قامسىز ەتۋ كەرەك“.

  5 - ايدىڭ 12 - كۇنى تۇستەن كەيىن سانشي ولكەلىك پارتكومداعى نەگىزگى جاۋاپتى جولداس باس شۋجيگە ”كاسىپ سالاسىنىڭ دامۋىن كەدەيلىكتەن ارىلتۋدان قامال الۋدىڭ، جاپپاي دوڭگەلەك داۋلەتكە جەتۋدىڭ جانە اۋىل - قىستاقتى گۇلدەندىرۋدىڭ جالپى بارىسىنا ءسىڭىرۋ“ سىندى دامۋ وي جەلىسىن مالىمەت ەتتى.

  شي جينپيڭ بىلاي دەپ باسا دارىپتەدى: ”سانشيدە تاۋ كوپ، جەر كوپ، جەر بەدەرى ءار الۋان، كليماتى كوپ ءتۇرلى، مۇنداي وزگەشە بايلىق سانشي اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ شىعار جولى ’وزگەشەلىك‘ پەن ’باسىمدىقتا‘ ەكەندىگىن بەلگىلەگەن. اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ قامداۋ جاعىنداعى قۇرىلىمدىق رەفورماسىن ىشكەرىلەي ىلگەرىلەتىپ، اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ جالپىلىق ونىمدىلىگى مەن باسەكەلىك قۋاتىن جوعارىلاتۋ كەرەك“.

  ”مۇنان دا جاقسى كۇندەر ءالى الدىمىزدا“

  كۇرەڭكەي ءوسىرۋ بازاسىنا تاياۋ جەردەگى شيپيڭ قالاشىعىنىڭ فاڭچىڭ جاڭا قىستاعى − قونىس جاڭالاپ كەدەيلەردى سۇيەمەلدەۋ بويىنشا كوشىرىلگەن قىستاق، تاياۋ جىلدارى قونىس جاڭالاپ كەدەيلەردى سۇيەمەلدەۋ مەن كاسىپ سالاسى ارقىلى كەدەيلەردى سۇيەمەلدەۋگە سۇيەنىپ كەدەيلىكتەن ورنىقتى ارىلتۋدى جۇزەگە اسىرعان.

  قاتار - قاتار تىزىلگەن اپپاق، شاعىن اۋلالى جاتاعان ۇيلەردەن سانشيدىڭ سولتۇستىگىندەگى ءداستۇرلى تۇرعىن ۇيلەردىڭ ەرەكشەلىگى اڭعارىلادى، قاراپايىم دا باردامدىق، رەتتى دە ادەمىلىك مەن مۇندالايدى.

باس شۋجي شي جينپيڭ كەڭ دە تازا سەمەنت جولدى بويلاپ جاڭا قىستاققا كىردى.

  قىستاق پارتيا ياچەيكاسىنىڭ شۋجيى ليۋ شىگۇي باس شۋجيگە مىنانى ايتتى: 2018 - جىلدان باستاپ، بۇرىنعى دافاڭچىڭ قىستاعى مەن شيجۇي قىستاعىنداعى 210 تۇرعىن زاماننان بەرى قونىستانىپ كەلە جاتقان بەتكەي جوتالى قۇنارسىز القاپ، سورتاڭ جەردەگى جەر تولەلەردەن ىركەس - تىركەس وسىندا كوشىپ كەلدى، اۋىلداستاردىڭ تۇرمىسىندا وراسان زور وزگەرىستەر بولدى.

  قىستاق تۇرعىنى باي گاۋشاننىڭ ۇيىنە كەلگەندە، اۋلادا ەككەن كوكونىس، جەمىس - جيدەك باس شۋجيدى باۋرادى.

  ”مىناۋ وجاۋ قاباق، مىناۋ قيار، مىنا قىزاناقتار جەمىس بەرە باستادى، انا ەكەۋى الما اعاشى“، - دەدى باي گاۋشان بۇگە - شىگەسىنە دەيىن ايتىپ.

  ”وسى جەمىس - جيدەكتەر، كوكونىستەر سىزدەردىڭ ءبىر ءۇيلى جاننىڭ تۇتىنۋىنا ابدەن جەتەدى ەكەن“، - دەدى باس شۋجي كۇلىمسىرەپ.

  قوناق بولمەسىنەن اس ۇيگە دەيىن، جاتىن بولمەسىنەن تازالىق ۇيىنە دەيىن، باس شۋجي شي جينپيڭ بارلىعىن ەگجەي - تەگجەيلى كورىپ شىقتى. شاعىن اۋلاعا تۇستەن كەيىنگى كۇننىڭ شۇلەن شۋاعى توگىلىپ، بولمە ءىشى جاپ - جارىق بولىپ تۇر. توبەلىك، اعارتىلعان تام، ەدەندىك كەرپىش، توڭازىتقىش، ءتۇستى تەلەۆيزور، وتىندىق گاز وشاعى، بۇرىنعى جەر تولەمەن سالىستىرعاندا جەر مەن كوكتەي وزگەشەلىك بايقاتادى.

       باي گاۋشان ءبىر كونە سۋرەتتى الىپ شىعىپ باس شۋجيگە كورسەتتى، ول ونىڭ جاڭا قىستاققا كوشىپ كەلۋدەن بۇرىن 40 نەشە جىل تۇرعان جەر تولەسى بولاتىن.

  شي جينپيڭ سۋرەتتى الىپ ۇڭىلە قارادى دا: ”قازىر وسى ۇيگە كوشىپ كىرۋگە قانشا اقشا جۇمسالدى؟“، - دەپ سۇرادى. باي گاۋشان باس شۋجيگە بىلتىر ۇكىمەتتىڭ قولداۋىندا، تەك 10 مىڭ يۋان جۇمساپ قانا جاڭا ۇيگە كوشىپ كىرگەندىگىن ايتتى.

  ”كوشىپ كەلگەننەن كەيىن، باستىسى، نە ىستەدىڭدەر؟ كىرىستەرىڭ قانداي؟“، - شي جينپيڭ جالعاستىرا سۇرادى.

  باي گاۋشاننىڭ ۇلى باي ليجۇن باس شۋجيگە جاڭا قىستاققا كوشىپ كەلگەننەن كەيىن ءوزىنىڭ ۇكىمەتتىڭ قارجىلاي كومەگىندە كاسىپتىك باۋلۋ مەكتەبىندە وقىپ، ەلەكترمەن دانەكەرلەۋ جۇمىسشىسى بولعاندىعىن، بىلتىرعى كىرىسى 40 مىڭ يۋاننان اسقاندىعىن ايتتى.

  ”قازىر باسقا قىستاقتىڭ بويجەتكەندەرى دە وسى اراعا ۇزاتىلۋدى قالايتىن شىعار؟“، - دەپ سۇرادى باس شۋجي كۇلىپ تۇرىپ.

  ”سولاي! قازىر تۇرمىسىمىز جاقساردى، باسقا جەردىڭ قىزدارى وسى جەرگە ۇزاتىلىپ كەلۋدى قالايتىن بولدى. ۇلىم بۇرىن بويداق جۇرگەن بولاتىن، بىلتىر كەلىنشەك الدى، بيىل نەمەرە ءسۇيىپ تە ۇلگەردىك“، - دەپ باي گاۋشان مارە - سارە بولدى، ”ءۇي سالۋ، كەلىن ءتۇسىرۋ، بۇل ءبىز ديقانداردىڭ ومىرلىك ءىرى ءىسى عوي. ءبىز شىن جۇرەگىمىزبەن كوممۋنيستىك پارتياعا العىس ايتامىز!“.

  ”كوممۋنيستىك پارتيا بۇقارانىڭ باقىتىن كوزدەيدى، قازىر الىمساق المايدى، سالىق المايدى، اقى المايدى، استىق تاپسىرمايسىزدار، قايتا قيىنشىلعى بار اۋىلداستاردىڭ ناۋقاسىن ەمدەپ، ءدارى - دارمەك بەرەدى، ءۇي سالىپ بەرەدى، تەحنيكا ۇيرەتەدى، اۋقاتتانۋدىڭ جولىن كورسەتەدى“. باقىتتى ءبىر ءۇيلى جانعا قاراپ تۇرىپ باس شۋجي: ”سىزدەردىڭ بۇدان كەيىن قانداي جوسپارلارىڭىز بار؟“دەپ سۇرادى.

  ”تۇرمىسىمىزدىڭ بارعان سايىن جاقسارا ءتۇسۋىن ءۇمىت ەتەمىز“، - دەدى باي گاۋشان.

  ”ءسوزسىز بارعان سايىن جاقسارا تۇسەدى! مۇنان دا جاقسى كۇندەر ءالى الدىمىزدا!“ باس شۋجيدىڭ سوزىنە كوپشىلىك شاتتانا كۇلدى.

  5 - ايدىڭ 12 - كۇنى تۇستەن كەيىن وتكىزىلگەن مالىمەت بەرۋ جينالىسىندا، باس شۋجي شي جينپيڭ سانشي ولكەسىنىڭ قونىس جاڭالاپ كەدەيلەردى سۇيەمەلدەۋدى اتقارۋدا قول جەتكىزگەن ناتيجەلەرىن تۇراقتاندىردى. ول بىلاي دەپ اتاپ كورسەتتى: ”سانشي كەدەيلىكتەن ارىلتۋدان قامال الۋدا شەشۋشى تابىسقا قول جەتكىزدى، 58 كەدەي اۋدان تۇگەلدەي كەدەيلىك قالپاعىن الىپ تاستادى، الايدا ءالى دە 20 مىڭنان استام كەدەي حالىق كەدەيلىكتەن ارىلعان جوق، 120 مىڭنان استام قايتا كەدەيلەسۋ حاۋپى بار كەدەيلىكتەن ارىلعان حالىق پەن كەدەيلەسۋ حاۋپىنە تاياپ تۇرعان حالىق بار. وسى كەدەي حالىقتى كەدەيلىكتەن ارىلتۋ قىزمەتىن ويداعىداي ىستەۋ، كاسىپ سالاسى، جۇمىستاندىرۋ ارقىلى كەدەيلەردى سۇيەمەلدەۋ تابىستارىن بەكەمدەپ جانە كەڭەيتىپ، قونىس جاڭالاپ كەدەيلەردى سۇيەمەلدەۋدەن كەيىنگى سۇيەمەلدەۋدى ويداعىداي ىستەپ، قايتا كەدەيلەسۋدى قاداعالاۋ - ساقتاندىرۋدى جانە يكەمدى كومەكتەسۋ - سۇيەمەلدەۋدى كۇشەيتىپ، كەدەيلىكتەن ارىلتۋدان قامال الۋ مەن اۋىل - قىستاقتى گۇلدەندىرۋدىڭ ورگانيكالى ۇشتاسۋىن جەبەۋ كەرەك“.

  ”حۋاڭحىعا تۇنىق سۋلار قۇيىلسىن“

  جازدىڭ باس كەزى، فىنحى وزەنىنىڭ سۋى العاش تاسىپ، كوگىلدىر تولقىن وركەشتەنە تولقيدى.

  فىنحى وزەنىنىڭ تاييۋان قالا رايونىنداعى جينياڭ كوپىر بولىگى، بىلتىر عانا اۆتوكولىك قاتىناعان جينياڭ كوپىرى ءموپ - ءمولدىر وزەن سۋى ۇستىندە كوسىلىپ جاتىر، كوپىردە اۆتوكولىكتەر قايشالىسۋدا، فىنحىنىڭ ەكى جاعالاۋى كوك ورمانمەن كومكەرىلىپ تۇر.

  5 - ايدىڭ 12 - كۇنى تۇستە باس شۋجي شي جينپيڭ وسى اراعا كەلىپ، فىنحى وزەنى الابىنىڭ ەكولوگياسىن قالپىنا كەلتىرۋ جانە قالا قورشاعان ورتاسى قۇرىلىسىنىڭ جاعدايىن تەكسەردى.

  فىنحى وزەنى حۋاڭحى وزەنىنىڭ ەكىنشى ۇلكەن تارماعى، سانشيدىڭ انا وزەنى. 2000 نەشە جىلدىڭ الدىندا، بۇرىنعىلار وسى ارادا ”قاباتتى كەمەدە وتىرىپ جۇيتكىسەڭ فىنحى بەتىندە، اپپاق تولقىن جوڭكىلەر ەسكەگىڭمەن ەسىلگەن“ دەگەن تاماشا ولەڭ شىعارعان. ايتسەدە، ءبىر مەزگىلدەن بەرى الاپتاعى كەن ونىمدەرى قالىپتان تىس اشىلعاندىقتان، ەكولوگياسى ەرەكشە ءبۇلىندى، فىنحى وزەنىنىڭ سۋ ساپاسى اۋىر لاستاندى، ءتىپتى كەيبىر وزەن بولىكتەرى تارتىلىپ قالدى.

  2017 - جىلى 6 - ايدا باس شۋجي شي جينپيڭ سانشيدە قىزمەت تەكسەرگەندە بىلاي دەپ باسا دارىپتەدى: ”ءسوزسىز فىنحى وزەنىنىڭ ەكولوگيالىق ورتاسىن قورعاۋعا ايرىقشا ءمان بەرىپ، سانشيدىڭ وسى انا وزەنىنىڭ سۋ مولشەرىن مولايتۋ، سۋ ساپاسىن جاقسارتۋ، كەلبەتىن كورىكتەندىرۋ كەرەك“. ول سانشيدىڭ ەكونوميكانىڭ دامۋ تاسىلىنە بۇرىلىس جاساۋ، قورشاعان ورتانىڭ لاستانۋىن كەشەندى جونگە سالۋ، جاراتىلىستىق ەكولوگيانى قورعاپ قالپىنا كەلتىرۋ، بايلىقتى ۇنەمدەپ شوعىرلى پايدالانۋ، ەكولوگيالىق وركەنيەت ءتۇزىمى جۇيەسىن كەمەلدەندىرۋ سياقتى جاقتاردان ەرەكشە شارا قولدانىپ، ەكولوگيالىق ورتانى قورعاۋدى جان - جاقتى، جالپى ءوڭىر، جالپى بارىس بويىنشا ورىستەتۋىن تالاپ ەتتى.

  3 جىلعا تاياۋ ۋاقىت ءوتتى، سانشي ”ەرەكشە شارا“ الىپ شىعا الدى ما؟ ءونىمى قانداي بولدى؟

  فىنحى وزەنىنىڭ جاعاسىندا تۇرىپ، باس شۋجي شي جينپيڭ كورمە تاقتاسىمەن بىرلەستىرىپ، تاييۋان قالاسىنىڭ فىنحى وزەنىن جانە ”9 وزەندى“ كەشەندى جونگە سالۋ، الاپتىڭ ەكولوگياسىن قالپىنا كەلتىرۋ سياقتى جاعدايلار جونىندەگى تانىستىرۋىن تىڭدادى.

  ”9 وزەن“ فىنحى وزەنىنىڭ تاييۋان قالا رايونىنداعى 9 نەگىزگى تارماق اعىنىن مەڭزەيدى، كەزىندە ءوندىرىس، تۇرمىس لاس سۋلارىنىڭ تىكەلەي وزەنگە ىعىستىرىلۋىمەن سۋى لاستانىپ كەتكەن. فىنحى وزەنىنىڭ سۋ ساپاسىن جوعارىلاتۋدى، قالانىڭ ەكولوگيالىق ورتاسىن جاقسارتۋدى توڭىرەكتەي وتىرىپ، جاقىنعى جىلداردان بەرى تاييۋان قالاسى ”9 وزەندى“ كەشەندى جونگە سالۋ ينجەنەرياسىن، لاستانۋدى تىزگىندەۋ، شۇراتتاردى كوبەيتۋ، تۇنبالاردى تازارتۋ، جاعالاۋدى جاسىلداندىرۋ، سۋدى رەتتەۋ سىندى ”بەس شارانى تەڭ قولداندى“.

  تاييۋان قالاسىنداعى قاتىستى جاۋاپتى جولداس ەگجەي - تەگجەيلى مالىمەت بەردى: ”ءبىز الاپتا سۋدى قاتاڭ ۇنەمدەپ، ءىرى سۋارۋ اۋماقتارىن ءتۇيىندى تۇردە سۋ ۇنەمدەۋ بويىنشا جاڭالاپ، الاپتاعى 13 اسىرە اشىلعان ءوڭىردى جونگە سالدىق، جەر استى سۋ دەڭگەيى ءۇرتىس 10 جىل قايتا جوعارىلادى؛ فىنحى وزەنىنىڭ حۋاڭحىعا قۇياتىن سۋ ساپاسى بىلتىر جىل سوڭىندا ناشارⅴتۇرىنەن ورنىقتى شەگىندىرىلدى؛ ەكولوگيالىق كورىنىس قۇرىلىسى ارقىلى 9 وزەن جۇيەسىنىڭ وڭتۇستىك، سولتۇستىك ەكى جاعالاۋىنداعى جاسىلداندىرۋ بەلدەۋى جوقتان بار بولىپ، 15 مەترگە كەڭەيدى“.

  فىنحى وزەنىندە ”سۋ مولشەرىن مولايتۋ، سۋ ساپاسىن جاقسارتۋ، كەلبەتىن كورىكتەندىرۋ“ بىرتىندەپ جۇزەگە اسىرىلعاندىعىن ەستىگەننەن كەيىن، باس شۋجي ءجيى - ءجيى باسىن يزەپ: ”راسىندا جويقىن وزگەرىس ەكەن! تاييۋاننىڭ ەجەلدەن ’كورىكتى تاييۋان قالاسى، ءۇش جاعى تاۋمەن قورشالعان، ورتاسىنان وزەن اعىپ وتەدى“دەگەن ادەمى اتى بار، بۇل كۇندەرى كورىكتى تاييۋاننىڭ كوركەم كورىنىسى رەالدىققا اينالۋدا“، - دەدى. ول بىلاي دەپ اتاپ كورسەتتى: فىنحى وزەنىن جونگە سالۋ تەك سانشيدىڭ ەكولوگيالىق ورتاسىن قورعاۋعا جانە ەكونوميكاسىن دامىتۋعا سايىپ قانا قالماستان، تاييۋاننىڭ، ءتىپتى، سانشيدىڭ تاريحي مادەنيەتىن جالعاستىرۋعا دا سايادى.

  فىنحىنىڭ ەكى جاعالاۋى، كۇن شايداي اشىق، قوڭىر سامال ەسىپ تۇر، الىستاعى شيشان تاۋى اپ - انىق كورىنەدى. سۋ بەتىندە قايىق سپورتشىلارى قىزىل ءتۇستى شاعىن قايىق ايداپ ارلى - بەرلى زىمىراپ ءجۇر.

  باس شۋجي فىنحىنىڭ شىعىس جاعالاۋىن بويلاي جاياۋ ءجۇرىپ كوزدەن كەشىردى، ءالسىن - ءالى توقتاپ زەر سالا قاراپ بىلاي دەدى: ”بۇرىن بارلىعى ’جول، كوپىر، تۋنەل سالۋ، تەمىر جول، تاس جول، اۋەجاي قۇرىلىسى‘ دەگەندەرمەن قاربالاس بولاتىن، قازىر اۋدان دارەجەلى جەرلەردەن تارتىپ بارلىعى قالانى جاسىلداندىرىپ جاقسارتۋعا ايرىقشا دەن قوياتىن بولدى، بۇل ءبىر قۋانارلىق وزگەرىس. قالانىڭ قۇرىلىس ورەسى ءبىر قالانىڭ ەكونوميكالىق ناقتى قۋاتىن، جونگە سالۋ ۇستانىمىن، قالا تۇرعىندارىنىڭ ساپاسىن ايگىلەيدى، بوساڭسىتپاي يگەرۋگە تاباندى بولۋ كەرەك“.

  ول سانشي ولكەلىك پارتكوم مەن ولكەلىك ۇكىمەتتىڭ قىزمەت مالىمەتىن تىڭداعاندا بىلاي دەپ باسا دارىپتەدى: ”فىنحى وزەنىن شىن مانىندە ويداعىداي قورعاپ، ويداعىداي جونگە سالىپ، ەجەلگى جينياڭنىڭ فىنحى وزەنىنەن كەشتە وتكەندەگى كوركەم كورىنىسىن قايتا ەلەستەتىپ، حۋاڭحىعا تۇنىق سۋلاردىڭ قۇيىلۋىنا مۇمكىندىك جاساۋ كەرەك“.

  سانشيدە قىزمەت تەكسەرگەن كەزدە، باس شۋجي شي جينپيڭ تالاي رەت جاسىل دامۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن تىلگە تيەك ەتتى: ”سىزدەردىڭ بۇل جەر سولتۇستىك جۇڭگونىڭ سۋ مۇناراسى، بەيجيڭ، تيانجين، حىبەيدىڭ سۋ قاينارىن قورعايتىن جەر، ءۇش تەرىستىك ىقتاسىن ورمانىنىڭ ماڭىزدى قۇرامداس بولىگى، بەيجيڭ، تيانجين، حىبەي مەن حۋاڭحى وزەنىنىڭ ەكولوگيالىق حاۋىپسىزدىگىن قورعاپ تۇرعان ماڭىزدى قالتقى“.ول ”يوۋيۇي رۋحىن“ اسقاقتاتۋدى ايرىقشا باسا دارىپتەدى: ”ءار دارەجەلى باسشى كادرلار ەڭبەك ماعان جازىلماسادا، ەڭبەك سىڭىرۋگە، ءسوزسىز، مىندەتتىمىن دەيتىن ورەدە بولۋى، تاباندا تابىسقا جەتۋگە اپتىعاتىن ساياسي ناتيجە ينجەنەرياسىمەن اينالىسپاي، بۇگىنگە ەڭبەك ءسىڭىرىپ، كەلەشەكتە پايداسىن كورىپ، كەيىنگى ۇرپاقتى يگىلىككە كەنەلدىرەتىن ىستەردى كوبىرەك ىستەۋى كەرەك“.

  ”تيپ جاڭالاپ دامۋدىڭ تىڭ جولىن اشۋعا قۇلشىندى“

  سانشي − ەلىمىزدەگى ءبىرىنشى ءىرى كومىر وندىرەتىن ولكە، ماڭىزدى ەنەرگيا اۋىر حيميا ونەركاسىبى بازاسى ساناتىندا مەملەكەتتىڭ دامۋىنا ماڭىزدى ۇلەستەر قوستى، الايدا، كاسىپ سالاسى ءبىر سىدىرعى، قۇرىلىمى ۇيلەسىمدى بولماۋ ماسەلەسى دە توتەنشە كورنەكتى بولدى، تيپ جاڭالاپ دامۋ مىندەتى ەرەكشە كوكەي تەستى، ەرەكشە جاپالى.

  جاڭا داۋىردە پارتيا ورتالىق كوميتەتى سانشيگە مەملەكەتتىك بايلىق تۇرىندەگى ەكونوميكانىڭ تيبىن جاڭالاۋداعى كەشەندى، سايكەستى رەفورما سىناق رايونىن قۇرۋ سىندى كەلەلى مىندەتتى جۇكتەدى. سانشي مەملەكەت بويىنشا تۇڭعىش بۇكىل ولكە كولەمىندە، جان - جاقتى، جۇيەلى جۇرگىزىلگەن مەملەكەتتىك بايلىق تۇرىندەگى ەكونوميكانىڭ تيبىن جاڭالاۋداعى كەشەندى، سايكەستى رەفورما سىناق رايونى بولدى. 2017 - جىلى 6 - ايدا باس شۋجي شي جينپيڭ سانشيگە كەلىپ قىزمەت تەكسەرگەندە، سانشيدىڭ ”وسى ورايدان جاقسى پايدالانىپ، كاسىپ سالاسى تاڭداۋلى، ساپاسى جوعارى، ونىمدىلىگى جاقسى، باياندى داميتىن جاڭا جولىمەن ءجۇرۋىن ءۇمىت ەتتى“. 2019 - جىلى 5 - ايدا باس شۋجي ورتالىقتىڭ رەفورمانى جاپپاي تەرەڭدەتۋ كوميتەتىنىڭ 8 - رەتكى ءماجىلىسىن باسقارىپ اشىپ، «سانشيدە ەنەرگيا توڭكەرىسىنىڭ كەشەندى رەفورماسىن تۇيىندەردە سىناق ەتۋ جونىندەگى پىكىردى» قاراپ ماقۇلداپ، سانشيدىڭ كەشەندى رەفورما سىناق ءتۇيىنى ارقىلى بۇكىل ەلدەگى ەنەرگيا توڭكەرىسىنىڭ اتويشىسى بولۋىنا قولداۋ كورسەتتى.

  رەفورما جاساۋدىڭ، جاڭالىق اشۋدىڭ، تيپ جاڭالاپ دامۋدىڭ اياق الىسى قالاي بولدى؟ 5 - ايدىڭ 12 - كۇنى تۇستەن بۇرىن باس شۋجي شي جينپيڭ سانشي تيبىن جاڭالاۋداعى كەشەندى رەفورما ۇلگى كورسەتۋ رايونى ۇكىمەت ىستەرى قىزمەت وتەۋ ورتالىعىنا بارىپ تەكسەرۋ - زەرتتەۋ جۇرگىزدى. ”بۇل رەفورما مەن 2009 - جىلى سانشيدە تەكسەرۋ - زەرتتەۋ جۇرگىزگەندە العا قويعان تاقىرىپ بولاتىن. بۇل ىسكە مەن باستان - اياق نازار اۋدارىپ كەلەمىن“.

  كورمە زالىندا سانشيدىڭ ”سامۇرىقتىڭ قايتا سامعاۋ“ەرەكشە بارىسى شوعىرلى كورسەتىلگەن: ءتۇزىلىس مەحانيزم رەفورماسى، عىلمي جوبالاپ ورنالاستىرۋ، تيجارات - ساۋدا ورتاسىن جاقسارتۋ، وسى زامانعى كاسىپ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ... ”مىعىم“ عىلىم - تەحنيكا جەتىستىكتەرى ۇلگى كورسەتۋ رايونىنىڭ جاڭادان گۇلدەنگەن كاسىپتەر شوعىرىن جەتىلدىرۋدەگى تىڭ اياق الىستارىن تىكە كورسەتتى. باس شۋجي ايرىقشا زەر سالا كوردى.

  − كەزىندە سانشي تەك كومىر كاسىبىنە سۇيەنىپ گۇلدەندى، كومىر كاسىبىندە گۇلدەنۋمەن بىرگە، تىعىرىققا دا تىرەلدى، شارۋاشىلىق قۇرىلىمى توتەنشە ءبىر سىدىرعى بولىپ، جاراتىلىستىق ەكولوگيا اۋىر ءبۇلىندى، ءبىر مەزەت ساياسي ەكولوگياعا دا ناشار ىقپال جاسادى، مۇنىڭ تاجىريبە - ساباعى ەرەكشە تەرەڭ بولدى، - دەدى باس شۋجي شي جينپيڭ تەرەڭ ماعىنادا شىن ىقىلاستى قامقور پەيىلمەن، - سانشي جونىنەن ايتقاندا، تيپ جاڭالاپ دامۋدا كوكەي تەستىلىك سەزىم بولۋمەن بىرگە، ۇزاق ۋاقىتتىق ستراتەگيالىق جوبا دا بولۋ كەرەك، بايلىق سارقىلعاندا بارىپ تيپ جاڭالايمىن دەۋگە بولمايدى.

  باس شۋجي شي جينپيڭ سانشيگە مول ءۇمىت ارتتى، ”جول دۇرىس بولسا، تاباندىلىقپەن ءجۇرىپ، ۇزاق ۋاقىت ەڭبەك ەتۋ، قايتالاماۋ، سارپالداڭعا تۇسپەۋ كەرەك. سانشيدىڭ تيپ جاڭالاپ دامۋدىڭ تىڭ جولىن الدىمەن اشۋىن ءۇمىت ەتەمىن“.

  تاييۋان بولات - تەمىر توبى تاتتانبايتىن بولات، نازىك تاسپا بولات شەكتى سەرىكتەستىگىنىڭ سەحىندا ءتىستى دوڭگەلەكتەر شىر اينالىپ، ماشينالار گۇرىلدەپ تۇر. باس شۋجي شي جينپيڭ كاسىپورىنعا بارىپ، تيپ جاڭالاپ دامۋدىڭ مىسالدارىن جۇمىس باسىندا كوردى.

  مايدالاپ جالتىراتۋ ماشينالارى شوعىرىنىڭ الدىندا، باس شۋجي شي جينپيڭ ايالداپ، زەر سالا قارادى، قاعازداي جۇقا، كۇمىستەي جارقىراعان جاپىراقشا ماتەريالدار وراما جازۋ ماشيناسىنان جوعارى تەمپەراتۋرالى سۋىن قايتارۋ پەشىنە قاراي باياۋ جەتكىزىلىپ جاتتى.

  ءوندىرىلىپ جاتقان ەرەكشە جۇقا، نازىك، تاتتانبايتىن تاسپا بولاتتىڭ قالىڭدىعى نەبارى 0.02 ميلليمەتر، ادەتتەگى A4 قاعازدىڭ قالىڭدىعىنىڭ تورتتەن بىرىنە بارابار، وپ - وڭاي جىرتۋعا بولاتىندىقتان، ”قولمەن جىرتۋعا بولاتىن بولات“ دەپ اتالادى. ول زاماناۋي عارىش ىستەرى، اۆياتسيا، جوعارى دەڭگەيلى ەلەكتروندىق جابدىقتار، جاڭا ەنەرگيا سالاسىنان قازىر جاڭادان گۇلدەنىپ كەلە جاتقان بۇكتەمە ەكراندى قول تەلەفونعا دەيىن قولدانىلادى.

  ”ءبىز 3 جىل ۋاقىت جۇمساپ، 700 نەشە رەتكى سىناق ارقىلى اقىرى ءساتتى زەرتتەپ جاسادىق، قازىر دۇنيە جۇزىندە وزىق ورەدەمىز“، - دەدى سەرىكتەستىكتىڭ جاۋاپتىسى ماقتانىشپەن.

  شي جينپيڭ ”قولمەن جىرتۋعا بولاتىن بولاتتان“ بىرەۋىن قولىنا الىپ زەر سالا قاراپ، ساۋساعىمەن اقىرىن مايىستىرىپ كورىپ، ”جاسالۋ تەحنولوگياسى شىنىمەن جاقسى ەكەن، قالايى قاعازداي جۇقا، سان وڭدەۋدەن ءوتىپ ساۋساققا وراپ الارداي جۇمسارىپتى“، - دەپ القادى.

  تاييۋان بولات - تەمىر توبى تاتتانبايتىن بولات، نازىك تاسپا بولات شەكتى سەرىكتەستىگى ”قولمەن جىرتۋعا بولاتىن بولات“ سىندى وسى بەتكە ۇستار ونىمىنە سۇيەنىپ تەز دامىدى، سانشيدىڭ دامۋعا جاڭالىق اشۋ ارقىلى دەم بەرۋىنىڭ، تيپ جاڭالاپ دامۋىنىڭ تەرەڭ ءمانىن دە كورسەتتى.

  ”تاييۋان بولات - تەمىر توبى سانشيدەگى، ءتىپتى، بۇكىل ەلدەگى بولات - تەمىر جاساۋ سالاسىنداعى ءبىر ماڭىزدى كاسىپورىن، سانشيدىڭ شارۋاشىلىق قۇرىلىمىن رەتتەۋىندە، ساپالىلاندىرۋىندا جانە تيپ جاڭالاپ دامۋىندا ماڭىزدى رولعا يە“. ءوندىرىس سەحىنىڭ ەسىك الدىندا باس شۋجي شي جينپيڭ جاقىنداپ كەلگەن جۇمىسشى - قىزمەتكەرلەردىڭ ۋاكىلدەرىمەن ىقىلاستى اڭگىمەلەستى، ”سىزدەردىڭ ەگەي جاساۋ كاسىبىندە عىلىم - تەحنيكالىق جاڭالىق اشۋ جاعىندا تاعى دا قۇلشىنىس جاساپ، ەرلىكپەن بيىك بەلەسكە شىعىپ، تىرەكتى، وزىق جاساۋ كاسىبى جاعىندا تىڭ دا اناعۇرلىم زور قادام باسۋلارىڭىزدى ءۇمىت ەتەمىن“.

  جۋىرداعى جىلداردان بەرى ورتالىقتىڭ ساياساتىنىڭ قولداۋىندا، سانشيدىڭ ستراتەگيالىق جاڭادان گۇلدەنگەن كاسىپتەرىنىڭ، جوعارى تەحنيكالى كاسىپتەرىنىڭ ارتقان قۇنىنىڭ ارتۋ قارقىنى كولەمنەن جوعارى ونەركاسىپتەن تەز بولدى، كومىر وندىرۋدەن باسقا ونەركاسىپتىڭ، جاساۋ كاسىبىنىڭ ارتۋ قارقىنى كومىر ونەركاسىبىنەن جوعارى بولدى، كاسىپ قۇرىلىمى، ەنەرگيا قۇرىلىمى بىرتىندەپ جاقسارىپ، سانشيدىڭ ەنەرگيا توڭكەرىسىنىڭ كەشەندى رەفورما سىناق ءتۇيىنىن اتقارۋىنىڭ جانە مەملەكەتتىك بايلىق تۇرىندەگى ەكونوميكانىڭ تيبىن جاڭالاۋداعى كەشەندى، سايكەستى رەفورما سىناق رايونىن قۇرۋىنىڭ وراسان زور اسەرى بىرتىندەپ ايگىلەنۋدە.

  باس شۋجي شي جينپيڭ سانشى ولكەلىك پارتكوم مەن ولكەلىك ۇكىمەتتىڭ قىزمەت مالىمەتىن تىڭداعان كەزدە بىلاي دەپ قايتالاي باسا دارىپتەدى: ”سانشي ەنەرگيا توڭكەرىسىنىڭ كەشەندى رەفورماسى سىناق ءتۇيىنىنىڭ تالاپتارىن ويداعىداي تياناقتاندىرىپ، كاسىپ سالاسى قۇرىلىمىن رەتتەۋدى، ساپالىلاندىرۋدى ۇزدىكسىز ىلگەرىلەتىپ، ءبىر توپ وزگەرىس سيپاتتى، جەتەكشى سيپاتتى، نىشان سيپاتتى شارالار اتقارىپ، ۇتىمسىز دامۋ ءتاسىلىن تۇبەگەيلى تاستاۋ كەرەك“.

  سانشي، كەزىندە كومىر سەبەبىنەن قيىنشىلىققا ۇشىراعان ولكە، قازىر جاڭا داۋىردەگى تيپ جاڭالاپ دامۋدىڭ، جاسىل دامۋدىڭ، جوعارى ساپالى دامۋدىڭ كوركەم پاراقتارىن سىزۋدا!

  (شينحۋا اگەنتتىگىنىڭ 5 - ايدىڭ 13 - كۇنى تاييۋاننان بەرگەن حابارى)

جاۋاپتى رەداكتور: نۇربولات قابىل