دۇنيە ءجۇزى ەكونوميكاسىنىڭ ”ورنىقتىرعىشىن“ بەكەمدەيىك

دۇنيە ءجۇزى ەكونوميكاسىنىڭ ”ورنىقتىرعىشىن“ بەكەمدەيىك

− تۇڭعىش توقسانداعى جۇڭگو ەكونوميكاسىنا نازار − سىرتقى ساۋدانى ورنىقتىرۋ جونىندە

شينحۋا اگەنتتىگىنىڭ تىلشىلەرى ليۋ حۇڭشيا، ديڭ لى، شۇي ياڭ

  2020 - جىلى دۇنيە ءجۇزى ەكونوميكاسى ”قارا اققۋ“ ۋاقيعاسىنا تاپ بولدى. جاڭا تيپتى ايدارشا ۆيرۋس وكپە قابىنۋ ىندەتى بۇكىل الەمدە تارالىپ، ءار ەل حالقىنىڭ ءومىرى، سالاماتتىعى اۋىر حاۋىپكە ۇشىراعان ساتتە، بۇكىل الەمدىك ساۋدا دا سوققىعا ۇشىرادى.

  دۇنيە جۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنىڭ مەجەلەۋىنشە، ىندەت فاكتورىن ويلاستىرعاندا، بيىل الەمدىك ساۋدا %13تە %32 تومەندەۋى مۇمكىن. ۇلكەن اپات جاعدايىندا، جۇڭگونىڭ سىرتقى ساۋداسىنىڭ بەينەسى قانداي؟ سىرتقى ساۋدانى ورنىقتىرۋدا قاي باعىتتا كۇش شىعارۋ كەرەك؟

”ساتىندە جاۋعان جاۋىنداي“ ساياسات سىرتقى ساۋدانىڭ قيىنشىلىقتى جەڭىپ العا ىلگەرىلەۋىنە كۇش قوستى

  ”جۇڭگو - ەۆروپا كەزەكشى پويەزى ءبىزدىڭ ۇلكەن ماسەلەنى شەشۋىمىزگە كومەكتەستى“. 2 - ايدىڭ 27 - كۇنى جۇڭليان جۇڭكى حالىقارالىق كاسىپتەر باسقارۋ ءبولىمىنىڭ جاۋاپتىسى لي بين بىلاي دەدى: ”مىنا پويەزدا ءبىزدىڭ جۇڭگو - بەلورۋسسيا ونەركاسىپ باقشا رايونىنا جىبەرگەن مەحانيكالىق قۇرىلىس جابدىقتارى مەن ءوندىرىس شيكىزاتى ماتەريالدارى بار. تاسىمال ۋاقىتى 15 كۇن اينالاسىندا قىسقاردى“.

  ىندەت الەمدىك زات اينالىمىن اۋىر سوققىعا ۇشىراتتى. كوپتەگەن كەزەكشى ۇشاقتار توقتادى، پورتتار جابىلدى، كەيبىر اۋە تاسىمالى كاسىپورىندارىنىڭ اينالىمى قيىنعا سوقتى.

  سىرتقى ساۋدانى ورنىقتىرۋدا، ءسوز جوق، سىرتقى ساۋدا زات اينالىمى تىزبەگىن ورنىقتىرۋ كەرەك. جۇڭگو - ەۆروپا كەزەكشى پويەزى ەلىمىزدىڭ سىرتقى ساۋدا زات اينالىمى تىزبەگىن ورنىقتىرۋداعى، ءتىپتى، الەمدىك كاسىپ تىزبەگى قامداۋ تىزبەگىن ورنىقتىرۋداعى ماڭىزدى تۇتقاعا اينالدى. كەدەن، قاتىناس، تەمىر جول، پوچتا سياقتى تاراۋلار ىركەس - تىركەس شارالار شىعاردى، ونىمدىلىگى كورنەكتى بولدى.

  بيىل 1 - توقساندا جۇڭگو - ەۆروپا كەزەكشى پويەزىنان جالپى 1941 پويەز قاتىناپ، 174 مىڭ ولشەمدى قوراپتا زات تاسىلىپ، سايكەس مەزگىلدەگىدەن جەكە - جەكە %15 جانە %18 ارتتى. 3 - ايدا جۇڭگو - ەۆروپا كەزەكشى پويەزىنىڭ قاتىناۋ سانى 800دەن استى، مۇنىڭ ىشىندە جونەلگەن كەزەكشى پويەز سانى 500دەن اسقان، بۇل ەكى ءتۇرلى كورسەتكىش جەكە ايداعى ەڭ جوعارى رەكوردتى جاراتقان.

  ىندەتتىڭ بۇكىل الەمدە تارالۋىنا ىلەسە، ەلىمىزدىڭ سىرتقى ساۋدا كاسىپورىندارى اناداي، مىناداي قيىنشىلىقتارعا ءدوپ كەلدى. تۋ باستا جۇمىستى قالپىنا كەلتىرۋ قيىن بولدى، جۇمىستى، ءوندىرىستى قالپىنا كەلتىرگەننەن كەيىن زاتتى سىرتقا تاسىپ شىعۋ قيىن بولدى، سوڭىنا كەلە ونىمدەر سىرتقا تاسىلىپ شىققانىمەن شەتەلدەگى قاريدارلاردىڭ قابىلداۋى توپ - توبىمەن كەشەۋىلدەدى نەمەسە تاپسىرىستار كۇشىنەن قالدىرىلدى... كوپتەگەن سىرتقى ساۋدا كاسىپورىندارى وسى بىرنەشە ايدا ”قادام سايىن توسقاۋىلعا“ تاپ بولدى.

  كەدەننىڭ ساندى مالىمەتىندە كورسەتىلۋىنشە، بيىل 1 - توقساندا ەلىمىزدىڭ زات ساۋداسىندا يمپورت - ەكسپورتتىڭ جالپى قۇنى 6 تريلليون 570 ميلليارد يۋان بولىپ، بىلتىرعى سايكەس مەزگىلدەگىدەن %6.4 تومەندەگەن. مۇنىڭ ىشىندە، ەكسپورت 3 تريلليون 330 ميلليارد يۋان بولىپ، %11.4 تومەندەگەن؛ يمپورت 3 تريلليون 240 ميلليارد يۋان بولىپ، %0.7 تومەندەگەن؛ ساۋدا وڭ بالانىسى 98 ميلليارد 330 ميلليون يۋان بولىپ، %80.6 كە ازايعان.

  ”ەلىمىزدىڭ سىرتقى ساۋدا جاعدايىنىڭ قيىن - قىستاۋ كۇيدە تۇرعانى ءشۇباسىز“. سىرتقى ەكونوميكا - ساۋدا داشۋەسى حالىقارالىق ەكونوميكانى زەرتتەۋ ورنىنىڭ ورىنباسار باستىعى جۋاڭ رۇي بىلاي دەدى: الايدا 1 - توقسانداعى تومەندەۋ مولشەرى مەجەلەگەنىمىزدەي بولدى، اۋەلى، كەيبىر قۇرىلىمداردىڭ مولشەرلەگەنىنەن جاقسى بولدى، بۇل ورتالىقتىڭ سىرتقى ساۋدانى ورنىقتىرۋ ءۇشىن دەر كەزىندە شىعارعان ءبىر قىدىرۋ ناقتى شارالارىمەن، قاتاڭ شارالارىمەن تىعىز قاتىستى.

  ءتىلشى سارالاۋ ارقىلى مىنالاردى بايقادى: تەك 3 - ايدان بەرى، مەملەكەتتىك كەڭەستىڭ ۇنەمىلىك ىستەر ءماجىلىسى سىرتقى ساۋدانى ورنىقتىرۋ شارالارىن از دەگەندە 4 رەت زەرتتەپ، فينانس قۇرىلىمدارىن سىرتقى ساۋدا امانات - قارىزىن تاراتۋدى ارتتىرۋعا جەتەكتەۋ، ”سارىپ ەتۋى جوعارى، لاستاۋى جوعارى جانە بايلىق سيپاتتىلاردان“ سىرت تولىعىمەن سالىعى قايتارىلماعان بارلىق ەكسپورت ونىمدەرىنە قاراتا دەر كەزىندە تولىعىمەن سالىعىن قايتارۋ، الدەقاشان قۇرىلعان 59 شەكارا اتتاعان ەلەكتروندىق ساۋدا ۋنيۆەرسال سىناق رايونى نەگىزىندە تىڭنان 46 شەكارا اتتاعان ەلەكتروندىق ساۋدا ۋنيۆەرسال سىناق رايونىن قۇرۋ سياقتى شارالاردى شىعارىپ، ەلىمىز سىرتقى ساۋداسىنىڭ قيىنشىلىقتى جەڭە العا ىلگەرىلەۋىن پارمەندى تىرەكپەن قامدادى.

الەمدىك كاسىپ تىزبەگىن، قامداۋ تىزبەگىن ورنىقتىرۋعا ”جۇڭگو ۇلەسىن“ قوستى

  ءبىر ميلليارد 60 ميلليون دانا! بۇل 4 - ايدىڭ 24 - كۇنى جۇڭگونىڭ ءبىر كۇندە ەكسپورت ەتكەن ماسكىسىنىڭ سانى.

  ىندەتتىڭ كۇشەيۋىنە ىلەسە، ەلىمىز ”ماسكى قابىلداۋشىدان“ ”ماسكى بەرۋشىگە“ اينالدى، كوپتەگەن مەملەكەتتەر مەن رايوندارداعى حالىق ”جۇڭگونىڭ ماسكىسىن“ تاقتى، ”جۇڭگونىڭ قورعانۋ كيىمىن“ كيدى، ”جۇڭگونىڭ تىنىس الۋ اسپابىن“ پايدالاندى.

  بۇل جۇڭگونىڭ الەمدىك ىندەتكە قارسى اتتانۋعا قوسقان ۇلەسىنىڭ ءبىر ىقشام كورىنىسى. حالىقارالىق بازاردى ءدارى - دارمەك شيكىزاتى، تۇرمىستىق قاجەتتى بۇيىمدار، ىندەتتەن ساقتانۋ زاتتىق ماتەريالدارى سياقتى ونىمدەرمەن قامداۋدى كۇشەيتكەننەن سىرت، جۇڭگو تاعى ”الەمدىك كاسىپ تىزبەگىنىڭ، قامداۋ تىزبەگىنىڭ ورنىقتىلىعىن قورعاۋعا“ كۇش قوسۋدىڭ ايقىن سيگنالىن تولاسسىز شىعاردى.

  2 - ايدىڭ 21 - كۇنى اشىلعان ورتالىق كوميتەت ساياسي بيۋروسىنىڭ ماجىلىسىندە مىنالار اتاپ كورسەتىلدى: ەكونوميكا - ساۋدا سەرىكتەستەرمەن بايلانىستى، سايكەسۋدى كۇشەيتىپ، الەمدىك قامداۋ تىزبەگىندە ماڭىزدى ىقپالعا يە باستاماشى كاسىپورىندار مەن شەشۋشى بۋىنداردىڭ ءوندىرىستى، قامداۋدى قالپىنا كەلتىرۋىن الدىمەن قامتاماسىز ەتىپ، الەمدىك قامداۋ تىزبەگىنىڭ ورنىقتىلىعىن ساقتاۋ كەرەك.

  ”مەن قينالعاندا قول ۇشىن بەرگەن دوستىڭ ناعىز دوس ەكەنىنە سەنەمىن“. 2 - ايدا كورەيا كاسىپ، ساۋدا - ساتتىق، بايلىق قاينارى مينيسترلىگىنىڭ ءمانساپتىسى چىڭ يۇنمونىڭ اتىمەن جازىلعان ءبىر العىس حات شاندۇڭ ولكەلىك پارتكومىنداعى نەگىزگى جاۋاپتى جولداستىڭ ۇستەلىنە كەلىپ ءتۇستى.

  كورەيا جاقتىڭ العىس حاتىنىڭ استارىندا، شاندۇڭنىڭ ولكە، قالا، كاسىپورىن بويىنشا ”تۇيىننەن تۇيىنگە دەيىن“ سوڭىنا ءتۇسىپ ىلگەرىلەتۋ قىزمەت مەحانيزمىن ورناتىپ، كورەيا قارجىلاندىرعان 32 اۆتوموبيل بولشەكتەرى كاسىپورنىنىڭ جالپى بەتتىك جۇمىستى قالپىنا كەلتىرۋىنە بار كۇشىن سالىپ، الەمدىك اۆتوموبيل قامداۋ تىزبەگىن ورنىقتىرعاندىعى جاتقان ەدى.

  الەمدىك كاسىپ تىزبەگىنىڭ، قامداۋ تىزبەگىنىڭ ورنىقتىلىعىن ساقتاۋ ەلىمىزدىڭ سىرتقى ساۋدانى ورنىقتىرۋدا رەال ماڭىزعا يە بولىپ قانا قالماستان، الەمدىك ەكونوميكانىڭ قايتا جاندانۋىنا دا پايدالى، وتە - موتە، ادامزاتتىڭ تاعدىرلاس ورتاق تۇلعاسىن قۇرۋدا تەرەڭ مانگە يە.

حاۋىپ - قاتەر ىشىنەن وراي تاۋىپ، سىرتقى ساۋدانىڭ جوعارى ساپالى دامۋىن جەبەدى

  ”مەجەمەن 4 - ايداعى ءونىم قۇنى 94 ميلليون يۋانعا جەتىپ، الدىڭعى 3 ايدىڭ قوسىندىسىنان اسادى ءارى مەجەمەن تۇتاس جىلداعى ءونىم قۇنى %50 جوعارىلايدى“. گۋاڭدۇڭ ولكەسى دۇڭگۋان قالاسى مايسىپۋ ەلەكترون شەكتى سەرىكتەستىگى ساتۋ ءبولىمىنىڭ ورىنباسار باس ديرەكتورى جاڭ حىشىڭ بىلاي دەدى: بازارعا بولعان سەنىمىمىزدىڭ قاينارى ءوز ونىمدەرىمىزدىڭ ساپاسىنا بولعان سەنىمىمىزدە جاتىر“.

  ”كانال قوبديى توك قاينارى داعدىلاندىرعىش جابدىعى سەرىكتەستىگىمىزدىڭ باستى ءونىمى، سەرىكتەستىك وزەكتى تەحنيكاسىن يگەرگەن، ماڭىزدى بولشەكتەرىن دە ءوزى وندىرە الادى. ءوندىرىس جەلىسى قازىر ەكىنشى ۇرپاق اۆتوماتتاندىرۋدى جۇزەگە اسىرعان، قازىر ءۇشىنشى ۇرپاق اۆتوماتتاندىرۋدى جوسپارلاۋدا“. ول بىلاي دەدى: زەرتتەپ - اشۋ تەبىنىن تەزدەتىپ، ”ىشكى قۋاتتى“ جەتىلدىرۋمەن بىرگە، سەرىكتەستىك حالىقارالىق بازارعا ورىستەۋ جاعىندا دا تاماشا ناتيجەگە يە بولدى.

  مايسىپۋ ءبىر مىسال، ءبىراق، جالعىز مىسال ەمەس. ىندەت جاعدايىندا، كوپتەگەن سىرتقى ساۋدا كاسىپورىندارى قىسىمعا توتەپ بەرۋمەن ءبىر ۋاقىتتا، كۇش - قۋاتتى ۇيىستىرىپ، تيپ جاڭالاۋدى جوسپارلاپ، كاسىپ تىزبەگىنىڭ، قامداۋ تىزبەگىنىڭ ءتىپتى دە جوعارى دەڭگەيىنە قاراي قادام تاستاۋعا قۇلشىنىس جاسادى.

  سىرتقى ساۋدادا ءدوپ كەلگەن قيىن ماسەلەلەردى تەك سىرتقى ساۋدا ءتاسىلى ارقىلى عانا شەشۋدىڭ قاجەتى شامالى ەكەندىگىن دە كورە ءبىلۋ كەرەك. ورتالىق كوميتەت ساياسي بيۋروسىنىڭ ماجىلىسىندە كاسىپورىنداردىڭ ەكسپورتى ىشكى ساتىلىمعا اينالدىرۋىن قولداۋ كەرەكتىگى العا قويىلدى.

  ”ەكسپورتتى ىشكى ساتىلىمعا اينالدىرۋ مەن ىشكى - سىرتقى ساۋدانى ءونىمدى ۇلاستىرۋ تىعىز بايلانىستى“. مەملەكەتتىك ساياسي كەڭەس ەكونوميكا كوميتەتىنىڭ ورىنباسار مەڭگەرۋشىسى فاڭ ايچيڭنىڭ قاراۋىنشا، وسى سالا ءدوپ كەلگەن ءبىرقاتار شەكتەمەلىكتىڭ كەيبىرەۋى كاسىپورىنداردىڭ دامۋ كوزقاراسىنا سايسا، كەيبىرەۋى ولشەمدى ۇشتاستىرۋ جاعىنا، كەيبىرەۋى قازىنا - باجى ساياساتىنا سايادى ەكەن، بۇل كوپ جاقتىڭ زەرتتەپ - سايكەستىرە ىلگەرىلەتۋىن قاجەت ەتەدى.

  ”ءادىس - امال قالايدا قيىنشىلىقتان كوپ“. جۇڭگو حالىقارالىق ەكونوميكا اۋىس - كۇيىس ورتالىعىنىڭ باس زەرتتەۋشىسى جاڭ يانشىڭ بىلاي دەدى: جۇڭگونىڭ سىرتقى ساۋداسىندا ءبىرشاما قۋاتتى كۇش بار بولۋمەن بىرگە، جەتەرلىك ءادىس - امال دا بار، قيىنشىلىقتارعا توتەپ بەرىپ، العا باسۋ شارت - جاعدايىن دايىنداعان.

(شينحۋا اگەنتتىگىنىڭ 4 - ايدىڭ 27 - كۇنى بەيجيڭنەن بەرگەن حابارى)

جاۋاپتى رەداكتور: ريزا حاميت