ۋادەنى بۇزۋعا بولمايدى − امەريكاداعى كەيبىرەۋلەردىڭ سەرتتەن تايۋى تۋرالى

    □ جۇڭ شىڭ

  جۇڭگو مەن امەريكانىڭ 12 - كەزەكتى ەكونوميكا - ساۋدا جوعارى دارەجەلىلەر كەڭەسى اياقتاپ، ەكى جاق 8 - ايدا ءجيى - ءجيى كەڭەس وتكىزۋگە كەلىسىپ، 9 - ايدا وتەتىن جەتەكشىلەردىڭ كەزدەسۋىنە دايىندالعان. ءبىراق، امەريكا جاق اياق استىنان سوزىنەن تايىپ، ءوز بىلگەنىنشە، جۇڭگونىڭ امەريكاعا وتكىزەتىن 300 ميلليارد دوللارلىق تاۋارىنا %10تىك كەدەن باجىسىن ۇستەمەلەپ سالامىز دەپ جار سالدى. جۇڭگو مەن امەريكا ەكى ەلدىڭ مەملەكەت باسشىلارىنىڭ وساكاداعى ديدارلاسۋدا كەلىسكەن ورتاق تانىمعا ورەسكەل قايشى بۇل قىلىق جۇڭگو مەن امەريكانىڭ ەكونوميكا - ساۋدا كەلىسسوزىنە اۋىر قيىندىق تۋدىردى.

  امەريكاداعى كەيبىرەۋلەردىڭ سەنىمنەن كەتىپ، سەرتتەن تايىپ، حالىقارالىق بارىس - كەلىستىڭ نەگىزگى پرينسيپتەرىنە سوقتىققان قىلىعىن ادامدار تالايدان بەرى كورىپ كەلەدى. 6 - ايدىڭ 29 - كۇنى امەريكا جاق وساكادا ”جۇڭگو ونىمدەرىنە ەندىگارى جاڭادان كەدەن باجىسىن ۇستەمەلەپ سالمايمىز“ دەپ ۋادە بەرىپ، حالىقارالىق بازاردىڭ تىنىسى كەڭىگەندەي بولدى. ءبىراق، 8 - ايدىڭ 1 - كۇنى، اق ساراي مالىمدەمە جاريالاپ جۇڭگو مەن امەريكانىڭ 12 - كەزەكتى ەكونوميكا - ساۋدا جوعارى دارەجەلىلەر كەڭەسى ”ناتيجەلى“ بولدى دەپ مويىنداعانىنان 27 ساعاتتان كەيىن، امەريكا جاق جۇڭگوعا تاعى دا كەدەن باجىسىنىڭ اڭگىر تاياعىن قوقاڭداتىپ، حالىقارالىق بازاردىڭ سەنىمىنە اۋىر سوققى بەرىپ، ناتيجەسىندە امەريكا اكتسيالارى جاپپاي قۇلدىراپ، الەمدىك اكتسيا بازارى دا ىلەسە تومەندەدى. بۇنىڭ امەريكاداعى كەيبىرەۋلەردىڭ تەرىس ازۋ قىڭىرلىعىنىڭ، قىرىق قۇبىلۋىنىڭ تابيعي سالدارى ەكەنى ايدان انىق.

  امەريكا ەكونوميكاسىنىڭ ءوز باسىندا ماسەلە جەتىپ اسادى، سول ءۇشىن دە امەريكاداعى كەيبىرەۋلەر بايىز تاپپاي بىجالاقتاپ وتىر. امەريكا ساۋدا مينيسترلىگىنىڭ ەڭ جاڭا ساناعىندا كورسەتىلۋىنشە، امەريكانىڭ 2 - توقسانداعى ىشكى ءوندىرىس جالپى ءونىم قۇنى (GDP) الدىنداعى توقسانداعى سالىستىرمانى جىلدىق مولشەرلەمەگە سىندىرعاندا %2.1 ارتىپ، 1 - توقسانداعى %3.1تىك ارتۋ قارقىننان تومەن بولىپ، ەكونوميكانىڭ قوزعاۋشى قۋاتى جەتكىلىكتى بولماۋ جايتى بەلەڭ بەرگەن. ەكونوميكا - ساۋدا قاجالسىنىڭ قارا بۇلتى امەريكا اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ الەمدىك بازارداعى ”ماۋسىمدىق السىزدىگى“نىڭ كۇن سايىن كورنەكتىلەنە تۇسۋىنە مۇرىندىق بولدى. ماسەلە، اۋرۋ القىمنان العاندا ءدارىنى كەلسىن - كەلمەسىن تۇتىنا بەرۋگە بولمايدى، ءوزىنىڭ ۇزاق ۋاقىت قوردالانعان ماسەلەلەرىن كورمەسكە سالىپ، بوستان - بوسقا ەلدى كىنالاۋىنا ءتىپتى بولمايدى.

  ءبىر - بىرىنە سۇيەنىپ ءومىر سۇرەتىن، ءوزارا سەلبەسەتىن الەمدىك ۇلكەن بازار ءاربىر ەكونوميكالىق تۇلعا ءۇشىن جاراتىلىستىق ەكولوگيا جۇيەسىمەن بىردەي. ۇلى تابيعات الدىندا، نەگىزگى زاڭدىلىققا كەرەعار ءارقانداي ءىس - ارەكەتتىڭ قاي - قايسسى دا اپاتتىق سالدارعا ۇرىندىرادى. الەمدىك بازارداعى جاعداي دا ءدال وسىلاي. كەدەن باجىسىنىڭ اڭگىر تاياعىن قوقاڭداتىپ، بازاردى تۇراقسىزدىققا يتەرۋدىڭ بازار سەنىمىن شايقالتىپ، بازار ەكولوگياسىن بۇلدىرەرى ءشۇباسىز، وسىنداي جاعدايدا كاسىپورىندار ەش ءارى - ءسارى بولماي جەدەل تاپسىرىس بەرىپ، تىم كوپ كەدەن سالىعىنىڭ حاۋىپ - قاتەرىن ارقالاعان امەريكا ونىمدەرىن ءۇيىپ - توگىپ ساتىپ الا قويادى دەپ كىم ءۇمىت كۇتسىن؟ جۇڭگو − بازار شارۋاشىلىعى مەملەكەتى، امەريكادان يمپورتتى كوبەيتۋ، تۇپتەپ كەلگەندە، بازار تۇلعالارىنىڭ ەرىكتى تاڭداۋىنا سۇيەنەدى. بازارداعى ءىس - ارەكەتتى بازار شارتى مەن بازار مەجەسى بەلگىلەيدى. قازىرگى ماسەلەنىڭ ءتۇيىنى امەريكا جاقتىڭ ساۋدا ساياساتى قىسقا كۇندە قىرىق قۇبىلعاندىقتان، بازارداعى ساتىپ الۋشىلار ساۋدانى ”حاۋىپتى ويىن “عا بالاپ، ساۋداعا كىرىسۋدەن جۇرەكسىنىپ وتىر. دەمەك، جۇڭگونى امەريكادان يمپورتتى كوبەيتۋگە قۋزاۋدا كەدەن باجىسىنىڭ اڭگىر تاياعىن كەلسە - كەلمەس قوقاڭداتۋ ەمەس، قايتا سەنىمنىڭ قولداۋىندا بولعان تۇراقتى، ءتارتىپتى بازار قاجەت.

  امەريكانىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىن تورلاعان سۇرەڭسىزدىك امەريكا جاقتىڭ قاتە شەشىم قابىلداۋىنىڭ سالدارىنان باسقا دانەڭە ەمەس، ول ءۇشىن باسقا مەملەكەتتى جازعىرۋ قاجەتسىز. جۇڭگو مەن امەريكا ەكونوميكا - ساۋدا قاجالىسى تۋىلاردىڭ الدىنداعى جاعداي قانداي ەدى؟ بۇلدىرگىش سيپاتتى كيلىگۋدەن اۋلاق بازار شارت - جاعدايىندا، اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ كولەمدى قامداۋىنا كولەمدى قاجەتسىنۋ ۇشتاسقان تىزبەك قالىپتاسىپ، جۇڭگو مەن امەريكا ەكى ەل حالقىنا ورتاق مۇددە جاراتقان بولاتىن. وكىنىشكە وراي، اۋىر سوققىعا ۇشىراعان بۇل تىزبەكتى قالپىنا كەلتىرۋدىڭ بىردەن ءونىم بەرە قالۋى مۇمكىن ەمەس. بۇل مىسال جۇڭگولىقتار 2000 نەشە جىلدىڭ الدىندا قورىتىندىلاعان قيسىندى دا دالەلدەپ بەردى: ايار الدامكوستىكتەن، مومىن ادال ارتىق.

  جۇڭگو جاق قاشاندا جۇڭگو مەن امەريكا ەكى ەل مەملەكەت باسشىلارى قول جەتكىزگەن ورتاق تانىمدى ەكونوميكا - ساۋدا ماسەلەسىن شەشۋدىڭ ماڭىزدى بويسۇنۋ ولشەمى ەتىپ كەلەدى. جۇڭگو جاق ەل ءىشى بازارى مەن حالىقتىڭ سۇرانىسىنا قاراي يمپورتتى بەلسەندى تۇردە كوبەيتۋدى قالايدى، بۇل امەريكادان ساتىپ الاتىن لايىقتى تاۋارلاردى قامتيدى. ەكى جاق بازاردى ءبىر - بىرىنە اشۋعا قوسىلاتىندىقتارىن ءبىلدىردى، جۇڭگو جاڭا كەزەكتى رەفورما جاساۋ، ەسىك اشۋ ءۇردىسىن ىلگەرىلەتۋ بارىسىندا امەريكا جاق قاداعالاپ وتىرعان ورىندى ماسەلەلەردىڭ بىرتىندەپ شەشىلۋىنە مۇمكىندىك جاساپ، بارلىق ۇستەمەلەپ سالىنعان كەدەن باجىسىن كۇشىنەن قالدىرۋ باعىتىنا قاراي ءجىتى كەڭەسىپ، ءوزارا ءتيىمدى، تەڭ يگىلىكتەنەتىن كەلىسىمگە كەلۋدى كۇتەدى. ۋادەدە تۇرۋدىڭ، ورتاق تانىمعا بويسۇنۋدىڭ جۇڭگو مەن امەريكا ەكى ەلدىڭ ءوز دامۋى مەن حالقىنىڭ ىرىس - قۇتىنا ءتيىمدى بولىپ قالماستان، دۇنيە ءجۇزى ەكونوميكاسىنىڭ ورنىقتى ارتۋىنا دا ءتيىمدى ەكەندىگىنە، ءار ەلدىڭ مۇددەسىنە ۇيلەسەتىندىگىنە ءشۇبا جوق.

  ۋادەنى بۇزباۋ، ايتقاندى ورىنداۋ كەرەك. جۇڭگولىقتار ەجەلدەن ۋادەنى ورىنداۋدى، سوزىندە تۇرۋدى ايرىقشا باعالاپ، ”سەنىمدى ادامعا جۇرت ءۇيىر“ ەكەندىگىن باسا دارىپتەپ كەلەدى. جۇڭحۋانىڭ تاڭداۋلى مادەنيەت داستۇرىنەن تەرەڭ تامىر العان مۇنداي فيلوسوفيالىق وي ءالى دە قازىرگى جۇڭگولىقتاردىڭ قارىم - قاتىناس ولشەمى، سونداي - اق جۇڭگونىڭ دۇنيە جۇزىمەن بارىس - كەلىس جاساۋىنىڭ مادەنيەت ءتۇپ استارى بولىپ تابىلادى.

  (شينحۋا اگەنتتىگىنىڭ 8 - ايدىڭ 4 - كۇنى بەيجيڭنەن بەرگەن حابارى)

جاۋاپتى رەداكتور: نۇربولات قابىل